Từ vựng tiếng Anh giao tiếp: học sao để nói được

Muốn có vốn từ vựng tiếng Anh giao tiếp, hãy học cả cụm từ mà bạn nói ra được ngay, không phải ghép từng từ một, luyện nói chúng thành tiếng, và chuẩn bị từ cho những cuộc trò chuyện bạn thật sự sẽ có. Giao tiếp hằng ngày không cần từ hiếm. Nó cần những từ thông dụng bật ra thật nhanh.

Nếu bạn đọc được cả một bài báo nhưng lại im bặt khi có người hỏi "So, what do you do?" (Thế bạn làm nghề gì?), vấn đề không nằm ở chỗ vốn từ của bạn lớn hay nhỏ. Vấn đề là tốc độ. Bài hướng dẫn này nói về cách thu hẹp khoảng cách đó.

Vì sao bạn biết từ mà không nói ra được

Bạn có hai vốn từ. Vốn thứ nhất là những từ bạn hiểu khi đọc hoặc nghe. Vốn thứ hai, nhỏ hơn nhiều, là những từ bạn tự nói ra được, trong vòng một hai giây, khi có người đang chờ. Đọc và nghe làm vốn thứ nhất lớn lên. Chỉ có nói và viết mới làm vốn thứ hai lớn lên.

Trong một cuộc trò chuyện, bạn không có thời gian. Nếu phải tìm từng từ, chọn thì và kiểm tra trật tự từ, thì khoảnh khắc đó đã trôi qua. Người nói trôi chảy không ghép mỗi câu từ những từ đơn lẻ. Họ dùng những mảnh ghép có sẵn: to be honest (thật lòng mà nói), it depends on (còn tùy vào), I'm not sure, but (mình không chắc, nhưng), do you mind if I…? (bạn có phiền không nếu mình…?)

Vậy nên mục tiêu thay đổi. Không phải "học thêm từ", mà là "biến những từ và cụm từ thông dụng thành phản xạ".

Học cụm từ, đừng học từ đơn lẻ

Lấy từ mind làm ví dụ. Biết nó vừa là danh từ vừa là động từ chẳng giúp gì cho bạn khi trò chuyện. Những câu này thì có:

• "Do you mind if I open the window?" (Bạn có phiền không nếu mình mở cửa sổ?)
• "Never mind, it's not important." (Thôi bỏ đi, chuyện không quan trọng.)
• "I don't mind waiting." (Mình chờ cũng được.)
• "I've changed my mind." (Mình đổi ý rồi.)

Mỗi cụm là một khối. Bạn học một lần, và lần sau nói ra mà không cần nghĩ về ngữ pháp. Hãy để ý cả cấu trúc bên trong: sau mind là dạng -ing, nên phải nói "I don't mind waiting", chứ không nói "I don't mind to wait".

Khi lưu một từ để dùng lúc nói, hãy lưu nó dưới dạng cụm từ bạn thật sự sẽ nói, kèm một câu ngắn. Phrasal verb đáng được chú ý đặc biệt, vì tiếng Anh nói đầy những cụm như vậy: người ta nói find out (phát hiện ra), give up (bỏ cuộc), come over (ghé qua) và run out of (hết thứ gì đó) nhiều hơn hẳn so với discover, quit, visit và exhaust.

Những cụm từ mà cuộc trò chuyện nào cũng cần

Phần lớn các cuộc trò chuyện, dù về chủ đề gì, cũng chỉ gồm một số ít bước giống nhau. Nếu có sẵn hai ba cụm từ cho mỗi bước, bạn có thể giữ cho hầu như mọi cuộc trò chuyện tiếp tục.

Mở đầu và chuyện xã giao

• "How's it going?" (Dạo này thế nào?) / "How was your weekend?" (Cuối tuần của bạn thế nào?)
• "What do you do?" (Bạn làm nghề gì?) / "What are you working on these days?" (Dạo này bạn đang làm gì?)

Phản hồi (để người kia biết bạn đang lắng nghe)

• "Really?" (Thật à?) / "That's great!" (Tuyệt quá!) / "Oh no, I'm sorry to hear that." (Ôi, mình rất tiếc khi nghe vậy.)
• "That makes sense." (Nghe hợp lý đấy.) / "I see what you mean." (Mình hiểu ý bạn.)

Nêu ý kiến, đồng ý và không đồng ý

• "I think…" (Mình nghĩ là…) / "To be honest,…" (Thật lòng mà nói,…) / "It depends." (Còn tùy.)
• "Exactly." (Chính xác.) / "I'm not so sure about that." (Mình không chắc về chuyện đó lắm.) / "I see your point, but…" (Mình hiểu ý bạn, nhưng…)

Câu giờ

• "Let me think." (Để mình nghĩ đã.) / "That's a good question." (Câu hỏi hay đấy.)
• "How can I put it?" (Nói thế nào nhỉ?) / "What's the word…?" (Từ đó là gì nhỉ…?)

Hỏi lại và sửa lời

• "Sorry, could you say that again?" (Xin lỗi, bạn nói lại được không?) / "What does deadline mean?" (Deadline nghĩa là gì?)
• "Do you mean…?" (Ý bạn là…?) / "Sorry, I meant Tuesday, not Thursday." (Xin lỗi, ý mình là thứ Ba, không phải thứ Năm.)

Kết thúc

• "Anyway, I'd better get going." (Thôi, mình phải đi đây.) / "It was nice talking to you." (Rất vui được nói chuyện với bạn.)

Lời nhờ và lời mời lịch sự dựa vào một vài động từ khuyết thiếu: "Could you help me with this?" (Bạn giúp mình việc này được không?), "Would you like some coffee?" (Bạn uống cà phê không?), "Can I ask you something?" (Mình hỏi bạn một chuyện được không?) Hãy học chúng như những câu mở đầu cố định và chỉ thay phần cuối.

Diễn đạt cách khác khi không nhớ ra từ

Ngay cả trong tiếng mẹ đẻ, đôi khi bạn cũng quên từ. Với tiếng Anh thì chuyện đó xảy ra nhiều hơn, và kỹ năng cứu bạn là mô tả thứ đó bằng những từ bạn đang có:

• "It's a thing you use to open bottles." (thứ dùng để mở chai: a bottle opener, cái mở nắp chai)
• "It's the place where you wait for a train." (nơi bạn đứng chờ tàu: a platform, sân ga)
• "It's a kind of soup, but cold." (một loại súp, nhưng lạnh: gazpacho)
• "It's the opposite of expensive." (trái nghĩa với đắt: cheap, rẻ)
• "It's like a small guitar." (giống một cây guitar nhỏ: a ukulele, đàn ukulele)

Hãy chủ động luyện kỹ năng này. Nhìn quanh phòng, chọn năm đồ vật, và mô tả từng thứ mà không dùng tên của nó. Việc này giống như một trò chơi, và nó xóa đi nỗi sợ bị bí từ, vốn là lý do chính khiến người học im lặng.

Chuẩn bị cho những cuộc trò chuyện bạn thật sự sẽ có

Bạn không thể chuẩn bị cho mọi chủ đề, nhưng bạn đoán trước được chủ đề của mình. Hầu hết mọi người chỉ nói về vài chuyện quen thuộc: công việc hoặc việc học, gia đình, nơi mình sống, cuối tuần đã làm gì, mình thích làm gì.

Với mỗi chủ đề, hãy viết năm đến tám câu đúng với bạn và học kỹ đến mức nói được mà không cần nhìn giấy:

• "I work in marketing for a company that makes furniture." (Mình làm marketing cho một công ty sản xuất đồ nội thất.)
• "I've been living in Hanoi for three years." (Mình sống ở Hà Nội được ba năm rồi.)
• "I'm really into cooking. I'm trying to learn Thai food at the moment." (Mình rất mê nấu ăn. Dạo này mình đang tập nấu món Thái.)

Sau đó, chuẩn bị cho những dịp cụ thể. Trước một buổi phỏng vấn xin việc, một lần đi khám bệnh hay một chuyến đi, hãy gom mười đến mười lăm cụm từ bạn nghĩ mình sẽ cần. Bài hướng dẫn học từ vựng theo chủ đề chỉ cách xây một bộ từ như vậy quanh một tình huống.

Thói quen luyện nói mười phút

Cụm từ chỉ thành phản xạ khi miệng bạn đã nói nó nhiều lần. Phần lớn việc luyện này không cần có người tập cùng.

• Nói to mỗi cụm từ mới ba lần. Lần đầu nói chậm, lần hai nói ở tốc độ bình thường, lần ba đổi phần cuối câu: "Do you mind if I sit here?" (Mình ngồi đây có phiền bạn không?), "Do you mind if I call you later?" (Lát nữa mình gọi cho bạn có phiền không?)
• Nghe và nhắc lại. Bật một câu, bấm dừng, rồi nói lại y như vậy, bắt chước nhịp điệu và trọng âm. Những câu thoại ngắn trong phim bộ hoặc podcast rất hợp để luyện.
• Nói liền một phút. Chọn một câu hỏi đơn giản ("What did you do yesterday?", nghĩa là "Hôm qua bạn đã làm gì?") và trả lời thành tiếng trong sáu mươi giây không ngừng. Khi thiếu một từ, hãy mô tả nó rồi nói tiếp. Sau đó, tra hai ba từ bạn đã cần. Đó là những từ đáng học tiếp theo nhất, vì bạn đã cần đến chúng một lần rồi.
• Dùng lại. Mỗi ngày, mở đầu một phút nói bằng những từ còn thiếu của hôm trước.

Hãy tự kiểm tra những cụm từ này giống như với từ đơn: nhìn vào tình huống ("nhờ ai đó nhắc lại") và nói cụm từ ra từ trí nhớ. Các bước trong bài cách ghi nhớ từ vựng tiếng Anh mới cũng dùng được cho cụm từ.

Những lỗi thường gặp

• Chờ đến khi biết đủ từ mới nói. Bạn sẽ không bao giờ thấy mình sẵn sàng. Chính việc nói làm cho từ sẵn sàng.
• Học từ trang trọng cho chuyện trò thường ngày. Purchase, assist và commence đều đúng, nhưng người ta nói buy (mua), help (giúp) và start (bắt đầu).
• Dịch cả câu trong đầu. Cách này chậm, và tạo ra những câu chẳng ai nói. Những cụm từ đã luyện sẵn bật ra nhanh hơn.
• Chỉ luyện thầm. Đọc một cụm từ và nói nó ra là hai kỹ năng khác nhau.
• Tự sửa giữa chừng ở mọi câu. Hãy nói hết câu trước. Một lỗi nhỏ được nói rõ ràng vẫn dễ hiểu hơn một câu hoàn hảo mãi không kết thúc.

Tóm tắt

• Giao tiếp cần những từ thông dụng bật ra nhanh, không cần từ hiếm.
• Lưu và học cả cụm từ, cùng với cấu trúc bên trong nó.
• Chuẩn bị sẵn hai ba cụm từ cho mỗi bước: phản hồi, câu giờ, hỏi lại, kết thúc.
• Khi thiếu một từ, hãy mô tả nó và nói tiếp.
• Chuẩn bị những câu đúng về cuộc sống của chính bạn, và nói to chúng mỗi ngày.