નવા અંગ્રેજી શબ્દો કેવી રીતે યાદ રાખવા (અને ભૂલવા નહીં)

નવા શબ્દો તમે એટલે ભૂલી જાઓ છો, કારણ કે તે તમને એક જ વાર મળ્યા હતા અને પછી ક્યારેય યાદશક્તિમાંથી ફરી બહાર કાઢવા પડ્યા નહોતા. કોઈ શબ્દ યાદ રાખવો હોય તો તેને સાચા વાક્યમાં શીખો, તેની સાથે તમારું પોતાનું એક ઉદાહરણ લખો, ફરી ફરી વાંચવાને બદલે પોતાની કસોટી કરો, અને આવતાં થોડાં અઠવાડિયાંમાં થોડી વાર તેની પાસે પાછા આવો, દરેક વખતે પહેલાં કરતાં વધુ અંતર રાખીને.

આ માટે કોઈ ખાસ પ્રતિભાની જરૂર નથી. જરૂર છે રોજ દોહરાવી શકાય એવી એક નાની ટેવની. નીચે આપેલી રીતમાં રોજ લગભગ પંદર મિનિટ લાગે છે.

નવા શબ્દો કેમ ભૂલાઈ જાય છે

કોઈ શબ્દ વાંચવો અને સમજવો એ શીખવા જેવું લાગે છે, પણ તેનાથી મુખ્યત્વે ઓળખ (recognition) કેળવાય છે: શબ્દ સામે દેખાય ત્યારે તમે તેને ઓળખી લો છો. બોલવામાં કે લખવામાં શબ્દ વાપરવા માટે સ્મરણ (recall) જોઈએ: સામે કશું ન હોય ત્યારે તમારે જાતે તે શબ્દ શોધવો પડે છે. સ્મરણ વધુ અઘરું છે, અને તેનો અભ્યાસ કરો તો જ તે મજબૂત બને છે.

બીજી પણ એક મુશ્કેલી છે. ઘણા શીખનારાઓ શબ્દોની લાંબી યાદી બનાવે છે: reluctant, તેનો અનુવાદ, અને બસ. આ રીતે સાચવેલો શબ્દ કશા સાથે જોડાયેલો હોતો નથી, એટલે યાદશક્તિમાં તેના સુધી પાછા લઈ જાય એવું કંઈ હોતું નથી. જે શબ્દો તમને સારી રીતે યાદ રહે છે, તે ઘણી વસ્તુઓ સાથે જોડાયેલા હોય છે: કોઈ પ્રસંગ, કોઈ અવાજ, કોઈ લાગણી, અને તેમની સાથે સામાન્ય રીતે આવતા બીજા શબ્દો.

એટલે આ રીતના બે ધ્યેય છે. દરેક શબ્દને અનેક જોડાણો આપો, અને તેને ફક્ત ઓળખવાનો નહીં, યાદ કરવાનો અભ્યાસ કરો.

પગલું 1: શબ્દ એકલો નહીં, વાક્યમાં શીખો

નવો શબ્દ મળે ત્યારે જે વાક્યમાં તે મળ્યો, તે વાક્ય પણ સાચવી રાખો. આ બે નોંધોની સરખામણી કરો:

• reluctant = કોઈ કામ કરવાની ઇચ્છા ન હોવી
• reluctant: "He was reluctant to lend me his car after the accident." (અકસ્માત પછી તે મને પોતાની કાર આપતાં ખચકાતો હતો.)

બીજી નોંધ એવી ત્રણ વાતો બતાવે છે, જે પહેલી નોંધમાં છુપાયેલી છે:

• આ શબ્દ વ્યક્તિનું વર્ણન કરતું વિશેષણ છે.
• તેના પછી to + ક્રિયાપદ આવે છે (reluctant to lend, reluctant to admit).
• તેની પાછળ એક કારણ છે: કંઈક બન્યું, એટલે હવે તેની ઇચ્છા નથી.

નવા શબ્દની આસપાસના નાના શબ્દો પર ખાસ ધ્યાન આપો. Depend સાથે on આવે છે, interested સાથે in આવે છે, અને અંગ્રેજીમાં make a decision કહેવાય છે, પણ do your homework. આવા સાથી શબ્દો (collocations) મોટે ભાગે વાક્યને સ્વાભાવિક બનાવે છે, અને તેમને એક ટુકડા તરીકે યાદ રાખવા સહેલા છે: એકલો break નહીં, take a break શીખો. give up અને look after જેવાં ફ્રેઝલ વર્બ્સ તો આનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ છે: આખા ટુકડાનો અર્થ તેના અલગ અલગ શબ્દોના અર્થથી સાવ જુદો હોય છે.

જો શબ્દ ક્રિયાપદ હોય, તો તેનું રૂપ પણ ધ્યાનમાં લો. She has lived here since 2019 માં present perfect કાળ વપરાયો છે, અને નવું ક્રિયાપદ આખી કાળ-રચનામાં જોવાથી પછીથી તેને સાચી રીતે ફરી વાપરવું સહેલું બને છે.

પગલું 2: તમારા પોતાના જીવન વિશે એક વાક્ય લખો

હવે તમારા માટે સાચું હોય એવું એક નવું વાક્ય લખો:

• "I'm always reluctant to speak English on the phone." (ફોન પર અંગ્રેજી બોલતાં હું હંમેશાં ખચકાઉં છું.)
• "My brother is reluctant to try new food." (મારો ભાઈ નવી વાનગી ચાખતાં ખચકાય છે.)

પાઠ્યપુસ્તકના વાક્ય કરતાં અંગત વાક્ય વધુ અસરકારક છે, કારણ કે તે શબ્દને એવી વસ્તુ સાથે જોડે છે જે તમે પહેલેથી સારી રીતે જાણો છો: તમારી નોકરી, તમારો પરિવાર, તમારું શહેર. તેનાથી ભૂલો પણ વહેલી પકડાય છે. તમે "I'm reluctant for speaking" લખો, તો ભૂલ અત્યારે જ પકડાશે, જ્યારે તેને સુધારવી સહેલી છે, કોઈ મીટિંગમાં નહીં.

વાક્ય ટૂંકું રાખો. ત્રણ ગૂંચવણભર્યાં વાક્યો કરતાં એક સ્પષ્ટ વાક્ય વધુ સારું.

પગલું 3: ફરી વાંચવાને બદલે પોતાની કસોટી કરો

મોટા ભાગના શીખનારા આ જ પગલું છોડી દે છે, અને આ જ સૌથી મહત્ત્વનું છે. નોંધો ફરી વાંચવાથી કામ થતું હોય એવું લાગે છે, પણ તમે ફક્ત આંખ સામે દેખાતા શબ્દો ઓળખતા હો છો. તેના બદલે જવાબ ઢાંકી દો અને જાતે બોલવાનો પ્રયત્ન કરો:

• અર્થ પરથી શબ્દ. "કોઈ કામ કરવાની ઇચ્છા ન હોવી" જુઓ અને અંગ્રેજી શબ્દ બોલો.
• શબ્દ પરથી અર્થ. reluctant જુઓ અને નોંધો જોયા વગર તેને તમારા પોતાના શબ્દોમાં સમજાવો.
• ખાલી જગ્યા પૂરો. "He was ________ to lend me his car." અહીં કયો શબ્દ બેસે છે, અને તેના પછી કયું preposition આવે છે?

ખોટો જવાબ આપવો એ સમયનો બગાડ નથી. યાદ કરવા માટેની મથામણ અને પછી જવાબ તપાસવો, એ જ યાદશક્તિને મજબૂત બનાવે છે. કોઈ શબ્દ દર વખતે સહેલો લાગે, તો તેની કસોટી ઓછી વાર કરો. જો તે વારંવાર સરકી જતો હોય, તો વધુ વાર કરો.

પગલું 4: પુનરાવર્તન વચ્ચે અંતર રાખો

એક જ સાંજે કોઈ શબ્દનું દસ વાર પુનરાવર્તન કરવા કરતાં, થોડાં અઠવાડિયાંમાં ફેલાયેલાં થોડાં પુનરાવર્તન ઘણાં વધુ ઉપયોગી છે. શબ્દ ઝાંખો પડવા લાગે ત્યારે જ તમે દર વખતે પાછા આવો, તો તેને યાદ કરવા થોડી મહેનત કરવી પડે છે, અને યાદ પહેલાં કરતાં વધુ લાંબો સમય ટકે છે.

તમારે કોઈ ચોક્કસ સૂત્રની જરૂર નથી. એક સાદું સમયપત્રક પૂરતું છે:

1. દિવસ 1: શબ્દ શીખો અને તમારું વાક્ય લખો.
2. દિવસ 2: એક વાર પોતાની કસોટી કરો.
3. લગભગ એક અઠવાડિયા પછી: ફરી કસોટી કરો.
4. લગભગ એક મહિના પછી: ફરી કસોટી કરો.

કોઈ શબ્દમાં જવાબ ખોટો પડે, તો તેને ફરી શરૂઆતમાં મૂકો. એક મહિના પછીના પુનરાવર્તનમાં તે સહેલાઈથી સાચો પડે, તો કદાચ હવે તે તમને આવડી ગયો છે. તેને તમારી વાતચીત અને લખાણમાં વાપરતા રહો.

પગલું 5: શબ્દ ક્યાંક ખરેખર વાપરો

કોઈ શબ્દ સાચા હેતુ માટે વાપરો ત્યારે તે તમારો બને છે. શીખ્યા પછી થોડા દિવસોમાં આ અજમાવો:

• મેસેજ કે ઇમેઇલમાં તેને વાપરો: "I was a bit reluctant to ask, but…"
• તમારો દિવસ કેવો ગયો તે કહેતી વખતે તેને મોટેથી બોલો, ભલે તમે પોતાની જાત સાથે જ વાત કરતા હો.
• વાંચતી કે સાંભળતી વખતે તેના પર ધ્યાન આપો. એક વાર શબ્દ તમારી નોંધમાં આવી જાય, પછી તે તમને બધે દેખાવા લાગશે, અને દરેક વખતે તે એક મફત પુનરાવર્તન છે.

રોજની 15 મિનિટની ટેવ

બધાં પગલાં ભેગાં કરો, તો રોજનું સત્ર આવું દેખાય છે:

• 5 મિનિટ, નવા શબ્દો. ત્રણથી પાંચ નવા શબ્દો ઉમેરો, દરેક સાથે મૂળ વાક્ય અને તમારું પોતાનું એક વાક્ય. ભૂલી જવાય એવી લાંબી યાદી કરતાં સારી રીતે શીખેલા થોડા શબ્દો વધુ સારા.
• 8 મિનિટ, પુનરાવર્તન. આજે જેનો વારો છે તે શબ્દો પર પોતાની કસોટી કરો. પહેલાં જવાબ આપો, પછી તપાસો.
• 2 મિનિટ, ઉપયોગ. આજનો એક શબ્દ પસંદ કરો અને તેને મેસેજમાં, નોંધમાં કે મોટેથી બોલીને વાપરો.

રોજના પાંચ નવા શબ્દો, અને તે પણ યાદ રહેલા, એટલે વર્ષે હજારથી ઘણા વધારે શબ્દો. આ ટેવ તમે ચાલુ રાખો તો જ કામ કરે છે, એટલે તેને એટલી નાની રાખો કે તેને છોડવાનું ક્યારેય કોઈ કારણ ન મળે.

સારાંશ

• જે શબ્દો તમે ફક્ત ઓળખ્યા છે, તે તમે ભૂલી જાઓ છો. તેમને યાદ કરવાનો અભ્યાસ કરો.
• દરેક શબ્દ વાક્યમાં શીખો, અને તેની આસપાસના નાના શબ્દો પર ધ્યાન આપો.
• એ શબ્દ વાપરીને તમારા પોતાના જીવન વિશે એક સાચું વાક્ય લખો.
• ફરી વાંચવાને બદલે પોતાની કસોટી કરો, અને પુનરાવર્તનને કલાકોમાં નહીં, અઠવાડિયાંમાં ફેલાવો.
• થોડા દિવસોમાં એ શબ્દ કોઈ સાચા કામ માટે વાપરો.