नवीन इंग्रजी शब्द कसे लक्षात ठेवावेत (आणि कायम टिकवावेत)

नवीन शब्द तुम्ही विसरता, कारण ते तुम्हाला एकदाच भेटलेले असतात आणि त्यानंतर ते स्मरणातून पुन्हा बाहेर काढण्याची वेळ कधी आलेलीच नसते. एखादा शब्द लक्षात ठेवायचा असेल तर तो खऱ्या वाक्यात शिका, त्याचा वापर करून स्वतःचे एक उदाहरण लिहा, पुन्हा पुन्हा वाचण्याऐवजी स्वतःची परीक्षा घ्या, आणि पुढच्या काही आठवड्यांत त्याच्याकडे काही वेळा परत या, प्रत्येक वेळी आधीपेक्षा थोडे जास्त अंतर ठेवून.

यासाठी कोणतीही खास बुद्धिमत्ता लागत नाही. लागते ती रोज करता येईल अशी एक छोटी सवय. खाली दिलेल्या पद्धतीला दिवसाला सुमारे पंधरा मिनिटे लागतात.

नवीन शब्द का निसटून जातात

एखादा शब्द वाचणे आणि तो समजणे हे शिकल्यासारखे वाटते, पण त्यातून मुख्यतः ओळख (recognition) तयार होते: शब्द समोर दिसला की तुम्ही तो ओळखता. बोलताना किंवा लिहिताना शब्द वापरायचा असेल तर आठवण (recall) लागते: समोर काहीही नसताना तो शब्द तुम्हाला स्वतः शोधावा लागतो. आठवणे जास्त कठीण असते, आणि त्याचा सराव केला तरच ते मजबूत होते.

आणखी एक अडचण आहे. अनेक विद्यार्थी शब्दांची एक लांबलचक यादी करतात: reluctant, त्याचे भाषांतर, आणि बस्स. असा साठवलेला शब्द कशाशीच जोडलेला नसतो, त्यामुळे स्मरणात त्याच्याकडे परत नेणारा कोणताही धागा नसतो. जे शब्द तुम्हाला चांगले लक्षात राहतात, ते अनेक गोष्टींशी जोडलेले असतात: एखादा प्रसंग, एखादा आवाज, एखादी भावना, आणि त्यांच्यासोबत नेहमी येणारे इतर शब्द.

म्हणून या पद्धतीची दोन उद्दिष्टे आहेत. प्रत्येक शब्दाला अनेक धागे जोडून द्या, आणि तो फक्त ओळखण्याचा नव्हे, तर आठवण्याचा सराव करा.

पायरी 1: शब्द एकटा नव्हे, वाक्यात शिका

नवीन शब्द भेटला की तो ज्या वाक्यात सापडला, ते वाक्यही जपून ठेवा. या दोन नोंदींची तुलना करा:

• reluctant = एखादी गोष्ट करायची इच्छा नसणे
• reluctant: "He was reluctant to lend me his car after the accident." (अपघातानंतर तो मला त्याची गाडी द्यायला कचरत होता.)

दुसरी नोंद अशा तीन गोष्टी दाखवते, ज्या पहिल्या नोंदीत लपलेल्या आहेत:

• हा शब्द व्यक्तीचे वर्णन करणारे विशेषण आहे.
• त्याच्यानंतर to + क्रियापद येते (reluctant to lend, reluctant to admit).
• त्यामागे एक कारण आहे: काहीतरी घडले, म्हणून आता त्याची इच्छा नाही.

नवीन शब्दाच्या आजूबाजूच्या छोट्या शब्दांकडे विशेष लक्ष द्या. Depend सोबत on येते, interested सोबत in येते, आणि इंग्रजीत make a decision म्हणतात, पण do your homework. हे सोबती शब्द (collocations) बहुतेक वेळा वाक्य नैसर्गिक वाटण्याचे कारण असतात, आणि ते एका तुकड्याच्या रूपात लक्षात ठेवणे सोपे जाते: फक्त break नव्हे, तर take a break शिका. give up आणि look after यांसारखी फ्रेजल व्हर्ब्स हे याचे टोकाचे उदाहरण आहे: संपूर्ण तुकड्याचा अर्थ त्यातल्या स्वतंत्र शब्दांच्या अर्थापेक्षा वेगळाच असतो.

शब्द क्रियापद असेल, तर त्याचे रूपही लक्षात घ्या. She has lived here since 2019 मध्ये present perfect काळ वापरला आहे, आणि नवीन क्रियापद पूर्ण काळ-रचनेत पाहिल्यामुळे नंतर ते बरोबर वापरणे सोपे जाते.

पायरी 2: स्वतःच्या आयुष्याबद्दल एक वाक्य लिहा

आता तुमच्या बाबतीत खरे असलेले एक नवीन वाक्य लिहा:

• "I'm always reluctant to speak English on the phone." (फोनवर इंग्रजी बोलायला मी नेहमीच कचरतो.)
• "My brother is reluctant to try new food." (माझा भाऊ नवीन पदार्थ खाऊन पाहायला कचरतो.)

पाठ्यपुस्तकातील वाक्यापेक्षा वैयक्तिक वाक्य जास्त उपयोगी पडते, कारण ते शब्दाला तुम्हाला आधीच चांगल्या माहीत असलेल्या गोष्टीशी जोडते: तुमची नोकरी, तुमचे कुटुंब, तुमचे शहर. त्यामुळे चुकाही लवकर समोर येतात. तुम्ही "I'm reluctant for speaking" असे लिहिले, तर ती चूक आत्ताच सापडेल, जेव्हा ती सुधारणे सोपे आहे, एखाद्या मीटिंगमध्ये नव्हे.

वाक्य छोटे ठेवा. तीन गुंतागुंतीच्या वाक्यांपेक्षा एक स्पष्ट वाक्य चांगले.

पायरी 3: पुन्हा वाचण्याऐवजी स्वतःची परीक्षा घ्या

बहुतेक विद्यार्थी हीच पायरी वगळतात, आणि नेमकी हीच सर्वात महत्त्वाची आहे. नोट्स पुन्हा वाचणे उपयोगी वाटते, पण त्यात तुम्ही फक्त डोळ्यांसमोर असलेले शब्द ओळखत असता. त्याऐवजी उत्तर झाका आणि ते स्वतः सांगण्याचा प्रयत्न करा:

• अर्थावरून शब्द. "एखादी गोष्ट करायची इच्छा नसणे" हे वाचा आणि इंग्रजी शब्द सांगा.
• शब्दावरून अर्थ. reluctant पाहा आणि नोट्स न पाहता तो स्वतःच्या शब्दांत समजावून सांगा.
• रिकामी जागा भरा. "He was ________ to lend me his car." इथे कोणता शब्द बसतो, आणि त्याच्यानंतर कोणते शब्दयोगी अव्यय (preposition) येते?

उत्तर चुकले तरी वेळ वाया जात नाही. आठवण्यासाठी केलेली धडपड आणि त्यानंतर उत्तर तपासणे, हेच स्मरण मजबूत करते. एखादा शब्द प्रत्येक वेळी सोपा जात असेल, तर त्याची परीक्षा कमी वेळा घ्या. तो वारंवार निसटत असेल, तर जास्त वेळा घ्या.

पायरी 4: उजळणीत अंतर ठेवा

एकाच संध्याकाळी एखाद्या शब्दाची दहा वेळा उजळणी करण्यापेक्षा, काही आठवड्यांत विखुरलेल्या थोड्या उजळण्या कितीतरी जास्त उपयोगी ठरतात. शब्द धूसर होऊ लागलेला असतानाच तुम्ही प्रत्येक वेळी परत आलात, तर तो आठवण्यासाठी थोडी मेहनत घ्यावी लागते, आणि त्यामुळे स्मरण आधीपेक्षा जास्त काळ टिकते.

यासाठी अचूक सूत्राची गरज नाही. एक साधे वेळापत्रक पुरेसे आहे:

1. दिवस 1: शब्द शिका आणि तुमचे वाक्य लिहा.
2. दिवस 2: एकदा स्वतःची परीक्षा घ्या.
3. साधारण एका आठवड्यानंतर: पुन्हा परीक्षा घ्या.
4. साधारण एका महिन्यानंतर: पुन्हा परीक्षा घ्या.

एखादा शब्द चुकला, तर तो पुन्हा सुरुवातीला न्या. महिनाभरानंतरच्या उजळणीत तो सहज बरोबर आला, तर बहुधा तो आता तुम्हाला येतो. तो तुमच्या बोलण्यात आणि लिखाणात वापरत राहा.

पायरी 5: शब्द प्रत्यक्ष कुठेतरी वापरा

एखादा शब्द खऱ्या कारणासाठी वापरला की तो तुमचा होतो. शिकल्यानंतर काही दिवसांत हे करून पाहा:

• मेसेज किंवा ईमेलमध्ये तो वापरा: "I was a bit reluctant to ask, but…"
• तुमचा दिवस कसा गेला ते सांगताना तो मोठ्याने म्हणा, अगदी स्वतःशीच बोलत असलात तरी.
• वाचताना किंवा ऐकताना त्याच्याकडे लक्ष द्या. एकदा शब्द तुमच्या नोट्समध्ये आला की तो तुम्हाला सगळीकडे दिसू लागेल, आणि प्रत्येक वेळी ती एक मोफत उजळणी असते.

रोजची 15 मिनिटांची सवय

सर्व पायऱ्या एकत्र केल्या की रोजचे सत्र असे दिसते:

• 5 मिनिटे, नवीन शब्द. तीन ते पाच नवीन शब्द जोडा, प्रत्येकासोबत मूळ वाक्य आणि तुमचे स्वतःचे एक वाक्य. विसरून जाणाऱ्या लांब यादीपेक्षा नीट शिकलेले थोडे शब्द जास्त चांगले.
• 8 मिनिटे, उजळणी. आज उजळणीला आलेल्या शब्दांवर स्वतःची परीक्षा घ्या. आधी उत्तर द्या, मग तपासा.
• 2 मिनिटे, वापर. आजचा एक शब्द निवडा आणि तो मेसेजमध्ये, एखाद्या नोंदीत किंवा मोठ्याने बोलून वापरा.

रोज पाच नवीन शब्द, आणि तेही लक्षात राहिलेले, म्हणजे वर्षाला हजाराहून कितीतरी जास्त शब्द. ही सवय तुम्ही सातत्याने पाळली तरच ती काम करते, म्हणून ती इतकी छोटी ठेवा की ती चुकवायला कधीच कारण मिळणार नाही.

सारांश

• जे शब्द तुम्ही फक्त ओळखले आहेत, ते तुम्ही विसरता. ते आठवण्याचा सराव करा.
• प्रत्येक शब्द वाक्यात शिका, आणि त्याच्या आजूबाजूच्या छोट्या शब्दांकडे लक्ष द्या.
• त्या शब्दाचा वापर करून स्वतःच्या आयुष्याबद्दल एक खरे वाक्य लिहा.
• पुन्हा वाचण्याऐवजी स्वतःची परीक्षा घ्या, आणि उजळणी तासांमध्ये नव्हे, तर आठवड्यांमध्ये पसरवा.
• काही दिवसांतच तो शब्द एखाद्या खऱ्या कामासाठी वापरा.